Với gần 60 ha sản xuất khoai lang, người dân Hải Ninh đã sử dụng toàn bộ lượng củ thu hoạch được để chế biến khoai gieo. Từ năm 2006, các chi hội phụ nữ trong xã tự thành lập tổ hợp tác chế biến khoai gieo để hỗ trợ nhau trong sản xuất và tiêu thụ. Đến năm 2009 phát triển thành Hợp tác xã sản xuất và chế biến khoai gieo Hải Ninh. Sản phẩm khoai gieo đã được nhiều nơi biết đến và trở thành một trong những đặc sản của đất Quảng Bình. Và ngày 16/12/2015, UBND tỉnh Quảng Bình đã có Quyết định công nhận “Làng nghề chế biến khoai gieo Hải Ninh” –  sự công nhận này cùng với việc  kiện toàn lại hoạt động HTX theo luật HTX mới là bước ngoặt quan trọng để HTX khoai gieo Hải Ninh có hướng phát triển phù hợp, từng bước nỗ lực khẳng định sản phẩm, phát triển thương hiệu  làng nghề.

Bà Hoàng Thị Liễu, Giám đốc HTX khoai gieo Hải Ninh cho biết:“Từ khi lập HTX đến nay, HTX khoai gieo Hải Ninh luôn cố gắng để tạo ra được sản phẩm chất lượng, mang hương vị riêng của địa phương. Khoảng 3-4kg khoai củ mới chế biến được 1kg khoai deo, bán được khoảng 70-100 ngàn đồng, tuỳ thuộc vào việc bán tại chỗ hay đem đi nhập ở thành phố. Các thành viên trong HTX không giàu, nhưng có thu nhập ổn định từ 2-3 triệu đồng/ người/ tháng, ai cũng phấn khởi. Nhất là sau khi chuyển đổi HTX thành công, Ban giám đốc HTX sẽ nỗ lực hơn nữa trong tìm kiếm nguồn tiêu thụ ổn định, động viên xã viên tích cực sản xuất để nâng cao chất lượng, khẳng định sản phẩm làng nghề.."

Ở xã Hải Ninh có 5 thôn thì thôn nào cũng có người làm khoai deo. Ngoài hoạt động sản xuất tập trung của HTX, nhiều hộ gia đình ở Hải Ninh đã tiến hành sản xuất nhỏ lẻ để tăng thêm nguồn thu nhập cho gia đình. HTX có 15 lao động. Mức thu nhập bình quân đạt trên 6 triệu đồng/người/tháng. Ngoài lao động trong HTX, toàn xã Hải Ninh còn có khoảng 250 hộ dân làm dịch vụ này. Mỗi năm, trung bình HTX Chế biến khoai deo Hải Ninh sản xuất trên 40 tấn khoai deo. Tổng thu nhập trên 2,5 tỷ đồng.

Theo thời vụ, khoai lang được trồng từ tháng 10 năm trước và thu hoạch vào khoảng tháng 4 năm sau. Cứ bốn tấn khoai lang củ sẽ chế biến được một tấn khoai gieo. Quy trình sản xuất được dựa theo kinh nghiệm truyền thống.

Về các công đoạn quan trọng trong chế biến khoai gieo, bà Phạm Thị Hường, thôn Tân Định chia sẽ các bí quyết của người làm khoai gieo ở địa phương: Muốn khoai deo được ngon và ngọt thì phải tìm và trồng giống khoai đỏ, vì đây là giống khoai thích ứng và phát triển tốt nhất ở vùng cát nóng. Khoai  phải trồng và lấy củ từ khoảng tháng 2 đến tháng 5 âm lịch.

Củ khoai khi mới thu hoạch về thì không được xắt lát ngay mà phải phơi 3 nắng để cho vỏ khoai săn lại. Mà phơi cũng phải đúng cách, mỗi ngày chỉ phơi chừng 1 tiếng thôi tùy theo thời tiết, giữa các lần phơi đều phải lấy chăn ủ lại. Sau đó đem củ khoai ủ kín trong vòng khoảng 10 ngày rồi mới đem luộc trong thời gian 2-3 giờ liên tiếp đó mới cắt lát dọc theo hướng củ và đem phơi. Quá trình phơi phải được từ 7-10 ngày trong nắng to thì mới được. Các công đoạn trên đạt tiêu chuẩn thì lát khoai deo thành phẩm nhìn vào thấy trong vắt, dẻo quẹo, mang đến cho người thưởng thức cảm nhận được vị ngọt của mật khoai.

Bằng kinh nghiệm nhiều năm sản xuất khoai gieo, người dân Hải Ninh có phương pháp chế biến khoai gieo khá độc đáo, chất lượng. Sản phẩm là những lát khoai mềm dẻo, khô mà không cứng và rất ngọt. Đặc sản khoai gieo Hải Ninh được thị trường ưa chuộng; khẳng định được thương hiệu và chỗ đứng trên thị trường, góp phần quan trọng giúp người dân Hải Ninh từng bước thoát nghèo. Để phát triển thương hiệu, hàng năm, Hải Ninh luôn tập trung khuyến khích nhân dân trồng khoai lang, chế biến khoai gieo đảm bảo chất lượng, nâng tổng sản lượng khoai gieo thành phẩm góp phần tăng thu nhập, tạo việc làm cho người dân. Đa phần lao động tham gia chế biến khoai gieo là phụ nữ.

Chị Nguyễn Thị Nhâm, Chủ tịch Hội LHPN xã Hải Ninh khẳng định rằng: nhờ chế biến khoai gieo mà phần lớn hội viên phụ nữ có thêm công ăn việc làm trong thời gian nhàn rỗi hay mùa biển động. Sản xuất khoai gieo cũng góp phần mang lại thu nhập khá cho gia đình hội viên...

Thị trường khoai deo Hải Ninh bây giờ phát triển rộng khắp ở các tỉnh trong Nam, ngoài Bắc. Trong tỉnh, khoai gieo đã trở thành sản phẩm không thể thiếu ở sân bay Đồng Hới, các siêu thị, các của hàng bán lẻ và các chợ lớn, nhỏ. Cứ đại lý gọi điện thoại đặt hàng là các chị trong HTX đóng bao bì gửi đến. 

 Để khoai gieo trở thành sản phẩm làng nghề truyền thống là cả một quá trình nỗ lực của người dân Hải Ninh. Giờ đây, khoai gieo đã có tên trong danh mục những đặc sản Quảng Bình được nhiều người lựa chọn. Và để sản phẩm này khẳng định được chất lượng một cách bền vững, người dân Hải Ninh càng chú trọng đến kỹ thuật chế biến, quan tâm hàng đầu vấn đề an toàn vệ sinh thực phẩm, phát triển quy mô sản xuất góp phần tạo thêm việc làm và thu nhập cho người dân nơi đây.

Duy Hiền