Trên dải đất miền Trung đầy nắng gió, bên dòng Nhật Lệ hiền hòa, Bến phà Quán Hàu hiện lên như một chứng nhân lịch sử lặng lẽ mà oai hùng. Nơi đây không chỉ là một điểm giao thông quan trọng trên tuyến Quốc lộ 1A, mà còn là “tọa độ lửa” ghi dấu biết bao chiến công và sự hy sinh anh dũng của các thế hệ cha anh trong hai cuộc kháng chiến trường kỳ của dân tộc.

Bến phà Quán Hàu được thực dân Pháp xây dựng từ năm 1886 nhằm phục vụ cho mục đích xâm lược. Những chiếc phà gỗ thô sơ ngày ngày chở người, lương thực qua lại trên sông Nhật Lệ. Nhưng ngay tại nơi tưởng chừng chỉ là điểm trung chuyển ấy, tinh thần yêu nước đã bùng lên mạnh mẽ. Các công nhân bến phà đã nhiều lần tổ chức đình công, bỏ chèo, kiên quyết không tiếp tay cho kẻ thù. Những hành động tưởng nhỏ bé nhưng đầy dũng khí ấy đã góp phần cùng toàn dân làm chậm bước tiến của thực dân xâm lược, khẳng định ý chí quật cường của con người nơi đây.

Phà Quán Hàu (Ảnh: Tư liệu)

Bước vào thời kỳ kháng chiến chống Mỹ, bến phà Quán Hàu trở thành một trong những trọng điểm đánh phá ác liệt nhất. Không quân và pháo hạm Mỹ đã biến nơi đây thành “túi bom”, trút xuống hàng ngàn tấn bom đạn với âm mưu cắt đứt tuyến chi viện từ hậu phương miền Bắc vào tiền tuyến miền Nam. Giữa mưa bom bão đạn, cán bộ, chiến sĩ và lực lượng phục vụ tại bến phà vẫn kiên cường bám trụ. Với tinh thần “phà chờ xe chứ quyết không để xe chờ phà”, họ đã giữ vững mạch máu giao thông, đảm bảo từng chuyến hàng, từng đoàn xe vượt sông an toàn.

Những câu chuyện về sự hy sinh nơi đây đã trở thành huyền thoại. Tấm gương của liệt sĩ Dương Đình Trữa anh dũng lái ca nô phá thủy lôi mở đường, hay chiến sĩ Nguyễn Xảo tình nguyện làm “lễ truy điệu sống” để kích nổ bom mìn, thủy lôi thông tuyến, mãi mãi khắc sâu trong lòng người. Cùng với đó là biết bao liệt sĩ như Lê Lô, Phạm Chạy, Hà Văn Cách, Nguyễn Thị Hường… đã ngã xuống khi làm nhiệm vụ. Không thể không nhắc đến tập thể hợp tác xã vận tải Bình Minh, những con người đã chèo lái thuyền gỗ vượt mưa bom bão đạn trên dòng Nhật Lệ và Kiến Giang để vận chuyển hàng hóa, vũ khí đến các binh trạm.

Đặc biệt, trận chiến ngày 15/5/1972 là minh chứng rõ nét cho sự khốc liệt và tinh thần chiến đấu ngoan cường. Khi đoàn xe quân sự chuẩn bị vượt sông, máy bay Mỹ bất ngờ ập đến, trút xuống hàng loạt bom đạn. Hơn 20 xe bị phá hủy, 23 chiến sĩ hy sinh, nhiều người bị thương. Nhưng ngay trong khói lửa, lực lượng bộ đội, công an, dân quân và nhân dân vẫn xông vào cứu người, dập lửa, khắc phục hậu quả. Những loạt đạn phòng không từ hai bờ sông đã tạo thành lưới lửa, buộc máy bay địch phải tháo chạy. Tuyến đường nhanh chóng được thông suốt, phà lại tiếp tục nối liền đôi bờ, đưa đoàn xe tiến vào Nam.

Di tích lịch sử Bến phà Quán Hàu

Chiến tranh qua đi, bến phà xưa nay đã hoàn thành sứ mệnh lịch sử. Thay vào đó là cầu Quán Hàu hiện đại vươn mình nối liền hai bờ Nam - Bắc, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội. Tuy nhiên, giá trị lịch sử của bến phà vẫn còn nguyên vẹn. Nơi đây đã được công nhận là di tích lịch sử cấp Quốc gia, trở thành “địa chỉ đỏ” trong hành trình giáo dục truyền thống.

Ngày nay, khu vực bến phà được đầu tư xây dựng Trung tâm Du lịch đường thủy kết hợp với Di tích lịch sử Bến phà Quán Hàu. Du khách khi đến đây không chỉ được ngắm nhìn cảnh sắc yên bình của dòng sông, mà còn có dịp dâng hương tưởng niệm, lắng nghe những câu chuyện hào hùng của một thời máu lửa. Đó là những bài học sống động về lòng yêu nước, về ý chí kiên cường và sự hy sinh cao cả của các thế hệ đi trước.

Một góc Quán Hàu

Thăm bến phà xưa Quán Hàu, ta không chỉ trở về với lịch sử, mà còn cảm nhận sâu sắc giá trị của hòa bình hôm nay. Mỗi con sóng lăn tăn trên dòng Nhật Lệ như thì thầm kể lại những trang sử bi tráng, nhắc nhở thế hệ hôm nay và mai sau luôn trân trọng quá khứ, tự hào và tiếp bước truyền thống anh hùng của quê hương, đất nước.

Ng. Khang