Thời gian xảy ra trận thảm sát được xác định vào khoảng 14 giờ chiều ngày 14/7/1947, đúng ngày Quốc khánh nước cộng hòa Pháp. Vào thời điểm trên, quân Pháp ở đồn Quán Hàu được tay sai chỉ dẫn chia làm hai mũi tiến vào làng Chợ Gộ, xã Vĩnh Ninh. Một mũi bám theo đường bộ ven bờ sông Nhật Lệ qua làng Trung Trinh, Vĩnh Tuy đến Chợ Gộ ở vùng Cồn Lau; mũi còn lại, chúng dùng canô chở quân ngược sông Nhật Lệ đến hói Chợ Gộ. Trên đường càn quét, chúng đã ập vào làng Chợ Gộ bắt người dân từ già đến trẻ gần trăm người, phần đông là phụ nữ và trẻ em, tập trung thành hàng ven cồn. Chúng lùa bắt đồng bào thôn Vĩnh Tuy khoảng 20 người cùng một số đồng bào thôn Phúc Duệ đang vại lúa đến tập trung thành dãy cùng đồng bào Chợ Gộ. Bọn chúng bắt dân chỉ mặt cán bộ, du kích và cung cấp thông tin người hoạt động và người tiếp tế cho kháng chiến. Dụ dỗ không được, chúng quát nạt, đe dọa, đánh đập. Người dân Chợ Gộ phản đối bằng cách im lặng không khai báo, không hô khẩu hiệu. Bọn chúng tức giận, dí súng vào trán, vào bụng từng người dân bắt phải hô “chống Việt Minh” nhưng không một ai nghe chúng.

Không khai thác được gì, giặc dùng súng máy, súng trường nả đạn vào những hàng người vô tội tay không. Tiếng khóc thét kêu van đau đớn, thảm thiết của hơn trăm người dân vô tội đang gục xuống, máu chảy tràn lênh láng. Xác dân thường nằm chồng lên nhau, một số người hoảng loạn vùng bỏ chạy cũng bị dính đạn, đổ gục bên vệ đường, dưới mương thủy lợi, chỉ có một ít người bị thương giả vờ chết mới cơ may sống sót. Giết người xong, bọn địch đi đến từng nhà châm lửa đốt trụi. Cả làng Chợ Gộ ngập trong biển lửa, chết chóc, tang thương. Cho đến khi những người cuối cùng bị hạ sát, chúng mới rút về đồn Quán Hàu.

Sau đó, dân làng Vĩnh Tuy, Phúc Duệ và một số người Chợ Gộ trốn thoát trước đó đã lo mai táng hơn trăm đồng bào bị sát hại. Trong khi thu dọn các xác chết máu còn lênh láng, bà con phát hiện một số người bị thương đang bị xác chết đè lên và đã kịp thời đưa đi cứu chữa.

Theo thống kế, trong vụ thảm sát dã man này có 120 dân thường vô tội bị thiệt mạng; trong đó có 73 người dân thôn Chợ Gộ chủ yếu là người già, phụ nữ và trẻ em; 17 người dân làng Vĩnh Tuy đang làm đất vại lúa; 7 người dân thôn Phúc Duệ; 1 người ở Trung Trinh và một số người dân nơi khác đến chài lưới trên sông.

Tuổi trẻ Vĩnh Ninh tổ chức làm vệ sinh khuôn viên di tích

Ngày 20/11/2014, UBND tỉnh Quảng Bình đã ban hành Quyết định số 3346/QĐ-UBND về xếp hạng di tích lịch sử cấp tỉnh đối với Vụ thảm sát Chợ Gộ thuộc xã Vĩnh Ninh, huyện Quảng Ninh. Năm 2018, sau khi được Ban quản lý di tích đầu tư xây dựng nhà bia và các hạng mục công trình với tổng kinh phí khoảng 500 triệu đồng, UBND huyện, Ban trị sự giáo hội phật giáo Việt Nam huyện Quảng Ninh phối hợp với xã Vĩnh Ninh tổ chức lễ cầu siêu các vong linh là nạn nhân trong vụ thảm sát được siêu thoát, cực lạc nơi chín suối và cầu mong được phù hộ, độ trì cho Nhân dân luôn mạnh khỏe, mùa màng tươi tốt, kinh tế phát triển. Từ đó, vào dịp 25/5 âm lịch hằng năm, cán bộ và Nhân dân xã Vĩnh Ninh thường tổ lễ dâng hương tại di tích; Đoàn viên thanh niên trong xã cũng thường xuyên tổ chức các hoạt động vệ sinh môi trường, quét dọn khuôn viên, lau chùi nhà bia, bảo vệ di tích vv…

Di tích Vụ thảm sát Chợ Gộ vừa là chứng tích tội ác chiến trang của thực dân Pháp đối với người dân Vĩnh Ninh nói riêng và huyện Quảng Ninh nói chung, vừa là di tích lịch sử nhằm giáo dục truyền thống cho các thế hệ trẻ trên địa bàn, nhất là đoàn viên, thanh niên học sinh về tinh thần đấu tranh bất khuất, ý chí kiên cường và lòng yêu quê hương, đất nước, lòng tự hào dân tộc, từ đó ra sức thi đua phấn đấu học tập và rèn luyện, góp phần vào sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc.

Ng. Khang