Trong bài nghiên cứu về làng Trường Dục, tiến sĩ Phan Viết Dũng viết: “Từ buổi khai sơn phá thạch, Trường Dục từng in dấu của các vị tiền nhân mà dấu tích còn lại là khu ba miếu thờ các vị thành hoàng  là Hoàng Quý Công, Lê Quý Công và Trương Quý Công.”

Theo truyền ngôn của làng bao đời nay, ba vị tiền nhân là Trương Quý Công, Hoàng Quý Công, Lê Quý Công đại diện cho ba dòng họ đầu tiên vào khai khẩn, chiêu dân, lập ấp lập vùng đất Trường Dục xưa có địa giới thượng từ Thần Đinh, hạ giáp Nguyệt Áng. Sau được vua ban tặng sắc phong thành hoàng bổn thổ và thờ tự tại đình làng. Thông qua những dấu ấn di sản văn hóa như mộ, miếu thờ và những lễ hội diễn ra tại di tích được lưu giữ qua các thời kỳ đã trở thành những giá trị văn hóa đặc trưng riêng của làng Trường Dục, có thể nhận định rằng các vị Trương Quý Công, Hoàng Quý Công, Lê Quý Công đang thờ ở Khu ba Miếu là những vị Thành Hoàng làng Trường Dục.

Sơ khai, Khu Ba Miếu được dựng ở Đông Cồn di xứ (Đồng ruộng Cồn ở phía Đông của làng). Vật liệu chủ yếu là gỗ, tre, tranh nứa. Đến đầu thế kỷ XIX, Khu Ba Miếu dời về phía Tây Bắc của làng Trường Dục, nơi nối góc hai lòi Huyền Vũ của làng là Lòi mạn Bắc che chắn sau lưng làng và lòi Sao Sáo chắn giữ mạn Tây làng. Hai lòi xưa kia là rừng nguyên sinh, che chắn và bảo vệ làng. Ngoài ra, nơi đây quy tụ các công trình văn hóa tâm linh của làng Trường Dục như Đình, chùa miếu vũ. Dưới thời nhà Nguyễn, Khu Ba miếu được xây dựng lại có quy mô hơn. Vật liêu xây dựng chủ yếu là đá liếp, gạch, vôi vữa. Ba miếu được xây ngang hàng nhau, quay hướng ra cổng chính hướng Nam. Mái được thiết kế hai tầng, được lợp bằng ngói liệt; các mái uốn cong hình đầu đao trên có gắn rồng; trên đỉnh mái gắn lưỡng long chầu nguyệt. Làng cử ông Từ chuyên trách trông coi hương đèn ở Ba Miếu và trích 3 sào ruộng để ông Từ có kinh phí thờ phụng. Quy ước này duy trì cho đến cách mạng Tháng Tám năm 1945. Sau đó, dân làng phát tâm tự nguyện trông coi, bảo vệ, chăm lo hương đèn tại Khu Ba Miếu. Trải qua thời gian, khí hậu khắc nghiệt, Khu Ba Miếu xưa đã bị xuống cấp. Năm 2008, Khu Ba Miếu được Nhân dân trong làng góp công, góp của xây dựng, tôn tạo lại khang trang, có khuôn viên, hàng rào bảo vệ. Di tích Khu Ba Miếu và những nghi lễ thờ cúng tại đây là thiết chế văn hóa tâm linh, nhằm tri ân tổ tiên, những người có công với nước, với làng của cộng đồng cư dân làng Trường Dục. Ngày nay, do Đình làng Trường Dục không còn, các lễ hội diễn ra tại Đình làng đều được tổ chức tại di tích Khu Ba Miếu.

Mặc dù, thân thế sự nghiệp của các vị chưa được tìm thấy ở các nguồn sử liệu, nhưng những di sản văn hóa vật thể và văn hóa phi vật thể mà đời trước để lại đã minh chứng rõ nét về công lao mà các vị đã đóng góp cho vùng đất Trường Dục.

Tục lệ làng Trường Dục hàng năm, cứ đến ngày “Xủi mả làng”, ngày giỗ ba vị tiền hiền khai khẩn vào ngày mồng 1 tháng 11 âm lịch và Lễ Kỳ Yên vào ngày 11 tháng 7 âm lịch được tổ chức tại di tích Khu Ba Miếu.

Di tích Khu Ba Miếu được Nhân dân làng Trường Dục góp công, góp của xây dựng, tôn tạo lại khang trang

Ngày nay, tất cả các lễ hội đều được tổ chức tại di tích Khu Ba Miếu. Đặc biệt, phong tục “Xủi mả làng” và ngày giỗ các vị tiền hiền khai khẩn, là ngày hội làng trở thành một ngày lễ truyền thống tốt đẹp được lưu truyền từ đời này qua đời khác, là món ăn tinh thần không thể thiếu của mỗi người dân Trường Dục xưa và nay.

Di tích Khu Ba Miếu có giá trị lịch sử văn hóa tiêu biểu, là nơi lưu giữ những lễ hội truyền thống tốt đẹp của ông cha truyền lại cho thế hệ hôm nay. Di tích Khu Ba Miếu còn có giá trị văn hóa tâm linh, đây là nơi thờ tự các vị thần tiền khai khẩn, thờ Thành Hoàng làng-Vị thần che chở, bảo vệ sự bình yên cho dân làng.

Ghi nhận về những giá trị lịch sử của di tích Khu Ba Miếu, ngày 16 tháng 6 năm 2022, UBND tỉnh Quảng Bình đã có quyết định số 1616/QĐ-UBND xếp hạng di tích cấp tỉnh Khu Ba Miếu.

Ng. Khang-Q. Dũng