Thôn Quảng Xá được thành lập trên 400 năm nay. Đây là làng quê bình dị, hiền hòa, vừa giữ nét truyền thống cổ xưa vừa mang đậm bản sắc nông thôn mới. Thôn là một bức tranh phác họa đầy đủ, nổi bật về một thôn có truyền thống cách mạng kiên cường và truyền thống văn hóa lâu đời, về một làng ca hát có tiếng ở huyện Quảng Ninh. Thầy giáo già Dương Viết Thủ kể rằng, vào khoảng thế kỷ thứ 18, Thừa phủ Nguyễn Văn Thừa người Quảng Xá vào làm quan trong kinh đô Huế. Thời gian làm quan, ông nghe ca Huế, hát cung đình quá hay nên đam mê. Ông vừa làm quan vừa tìm hiểu các làn điệu dân ca, học hỏi cách hát, học nhạc lý và các loại đàn dân tộc. Sau khi về quê, ông truyền lại cho con cháu trong nhà, trong họ tập hát; trong xóm đến xem nghe hay rồi cũng xin tập, sau đó mở rộng ra trong thôn. Từ đó đến nay đã qua 3 thế kỷ rồi nhưng các làn điệu Nam ai, Nam bằng, Phẩm tuyết, Tương tư khúc, Lưu thủy, Kim tiền, Xuân phong, Long hổ…vẫn luôn ăn sâu trong máu thịt của mỗi người, mỗi thế hệ, mỗi gia đình, mỗi dòng họ để rồi, cho dù đang ở trong thôn hay đi xa quê ai ai cũng thuộc, cũng ca Huế được ít nhất một bài, vài ba bài. Ngày nay, Quảng Xá không chỉ có ca Huế mà có cả hò khoan, chèo văn, hò mái nhì, mái đẩy, hát xẩm, quan họ Bắc Ninh, hát ca trù, hát ả đào, hát nhạc đỏ, nhạc trẻ…Nói đến đây, thầy giáo Thủ tự ngâm mấy câu trong “Quảng Xá địa dư ca” viết năm 1920 “ Làng Quảng Xá là làng trù mật/ Và phong lưu văn vật ai tày…”.

 Trước năm 2000, ở Quảng Xá đã có Câu lạc bộ văn hóa văn nghệ gia đình, câu lạc bộ tập hợp hơn 40 gia đình tham gia, sinh hoạt đều đặn. Mỗi lần sinh hoạt, tiếng hát từ các cây văn nghệ là thành viên các gia đình cứ ngân lên trong trẻo, hết người này đến người khác, hết người già lại đến người trẻ, họ ca hát say sưa vui nhộn sau một ngày lao động vất vả. Các “ca sỹ không chuyên” hát đủ các làn điệu dân ca như Kim tiền, Lưu thủy, Nam ai, Nam bằng, Tương tư khúc rồi nhạc đỏ ca ngợi quê hương đổi mới, làng xóm thêm vui vầy.

Hàng năm, vào dịp xuân thu nhị kỳ, hội làng là dịp để dàn nhạc cổ truyền dân tộc với các loại nhạc cụ như đàn bầu, đàn nhị, đàn nguyệt, sáo trúc, trống, sanh tiền cùng các làn điệu dân vũ, múa bông, chèo cạn, múa long, ly, quy, phụng, Kim tiền, Lưu thủy, Nam ai, Nam bằng biểu diễn, “trổ tài” cho con cháu dân làng và người dân trong vùng đến xem cùng thưởng thức. Ngoài hội làng, năm nào các dòng họ cũng tổ chức việc họ, việc họ ở đây khác việc họ ở nhiều thôn. Mỗi lần như thế, nội ngoại cả dòng họ có dịp thưởng thức các tiết mục dân ca, ca Huế, múa bông, chèo cạn sau đó mới đến nghi lễ cũng tế tổ tiên ông bà.

Ngồi tiếp chuyện với chúng tôi, cô giáo về hưu Dương Thị Bích Trang say sưa kể về phong trào văn nghệ của thôn Quảng Xá. Cô nói, “làng choa” có nghề hát đã lưu truyền qua nhiều thế hệ, trong làng, hầu như ai cũng hát, cũng ngâm thơ. Mỗi khi trong làng có sự kiện thì nhà nào, ngõ nào, xóm nào cũng vang lên ca Huế, hò khoan. Những ngày sắp Tết, nam thanh, nữ tú của làng “rửa tay gác cuốc” để lao vào tập văn nghệ chuẩn bị biểu diễn Tết. Do ai cũng say hát, không ai chịu nhường nhịn ai nên mới có chuyện nhiều lúc các gia đình buộc phải bốc thăm để ai được đi tập hát, ai ở nhà lo nội trợ. Những ngày Tết, ngoài chương trình văn nghệ, làng còn có truyền thống tổ chức  chơi bài chòi, đánh đu, thu hút nhiều người cùng tham gia. Cô nói tiếp, “làng choa” độ tuổi nào cũng có hội hát, chiếu hát độ tuổi đó. Ông bà có hội hát người cao tuổi, cha có hội hát nông dân, cựu chiến binh; mẹ có hội hát phụ nữ, thanh niên có hội của thanh niên, học sinh có hội hát học sinh. Rồi cô lấy tập thơ và các bài hát dân ca tự sáng tác của bác Nguyễn Văn Xám- 80 tuổi (một điển hình về phong trào văn nghệ của làng) đọc cho chúng tôi nghe. Và, cô hát mấy bài của bác Xám, sau đó cất cao làn điệu dân ca trong Hương sử ca của làng “Làng xóm vui mưu cầu hạnh phúc/ Cốt mai sau đông đúc cháu con/Đải già, nuôi trẻ tiếp dồn/Mong đường kế hậu, tử tôn vẹn toàn”.

Một điều hơi lạ là ở Quảng Xá ai cũng say mê ca hát, ai cũng hát, cũng dàn dựng chương trình nhưng phong trào ở đây chỉ dừng lại mức quần chúng, hiếm có người hát hay xuất chúng. Đổi lại, về sáng tác thì lại có nhiều như các nhạc sỹ nổi tiếng Dương Viết Á, Dương Viết Hòa, Dương Mạnh Đạt, Dương Viết Chiến, Dương Bích Hà. Ngoài ra, ở tại thôn còn có các tác giả tự biên mang tính sáng tạo để ca ngợi quê hương ngày càng phát triển, đổi mới như bác Nguyễn Văn Xám, cô Nguyễn Thị Xanh, cô Dương Thị Lánh… và cô Dương Thị Bích Trang, bà Nguyễn Thị Lệ. Có thể, đây là những nồng cốt trong phong trào văn nghệ của làng.

Nói đến Quảng Xá, ngày trước người ta nói đến làng dệt vải, làng ca Huế, làng thầy giáo; ngày nay, nhiều người còn biết đến đây là làng đọc sách và  làng ca hát. Có thể, đây là động lực để mọi người, mọi gia đình, dòng họ ở Quảng Xá ai ai cũng có ý thức tự giác xây dựng gia đình, dòng họ, cộng đồng thôn xóm văn minh, phát triển. Ông Trần Đình Xờ- Bí   thư Đảng bộ bộ phận, Trưởng Ban Mặt trận thôn cho biết, điểm nổi bật nhất ở Quảng Xá là tinh thần đoàn kết, chung sức chung lòng xây dựng quê hương. Mọi người, ai ai cũng có ý thức xây dựng nếp sống văn minh, đời sống văn hóa, phát triển kinh tế, giữ gìn vệ sinh môi trường và trật tự an ninh thôn xóm. Hiện nay, tỷ lệ hộ khá, hộ giàu trong thôn ngày càng cao, hộ nghèo càng giảm, mức thu nhập bình quân đạt 35 triệu đồng/người/năm… Ghi nhận những thành tích đạt được của cán bộ và nhân dân thôn Quảng Xá, từ năm 1998 đến  nay, UBND huyện Quảng Ninh đã có 7 lần liên tục công nhận thôn đạt danh hiệu “Thôn văn hóa” cấp huyện, thôn cũng đã được UBND tỉnh công nhận đạt danh hiệu “Thôn văn hóa” cấp tỉnh. Cùng với đình, chùa, miếu vũ và các thiết chế văn hóa, cơ sở hạ tầng được nâng cấp, đầu tư đồng bộ, đời sống người dân ngày càng nâng cao, Quảng Xá luôn xứng danh là làng văn hóa kiểu mẫu và đây thực sự là làng ca hát có truyền thống.

 THÁI TOẢN